กล้ามเนื้อ platysma คือ? กายวิภาคคอ 3 ชั้น กับเทคนิค corset

กล้ามเนื้อ platysma คือ กล้ามเนื้อแผ่นบางที่อยู่ใต้ผิวหนังคอ ทอดจากหน้าอกส่วนบนขึ้นไปถึงขากรรไกรล่าง และเป็นโครงสร้างหลักที่ศัลยแพทย์ต้องแก้เมื่อผ่าตัดคอค่ะ แถบเส้นแนวตั้งที่เห็นชัดเวลาเกร็งคอ หรือคอที่ดูหย่อนแม้น้ำหนักไม่ได้เพิ่ม ส่วนใหญ่มีต้นเหตุมาจากกล้ามเนื้อแผ่นนี้

การผ่าตัดคอที่ได้ผลดีจึงไม่ใช่แค่ดึงผิวให้ตึงขึ้น แต่ต้องเข้าใจว่าคอแบ่งเป็นกี่ชั้น และปัญหาของแต่ละคนอยู่ที่ชั้นไหน งานวิจัยรายงานว่าความพึงพอใจของผู้ป่วยหลังผ่าตัดคอสูงกว่า 90% ซึ่งส่วนหนึ่งมาจากเทคนิคที่พัฒนาจากความเข้าใจกายวิภาคที่ลึกซึ้งขึ้นค่ะ

บทความนี้เน้นเรื่องกายวิภาคและหลักการแก้ที่ต้นเหตุโดยเฉพาะ ถ้าอยากดูภาพรวมของการผ่าตัด เช่น ใครเหมาะ ขั้นตอนคร่าวๆ อ่านต่อได้ที่ ดึงคอ คืออะไร (ภาพรวมการผ่าตัด) ค่ะ

กล้ามเนื้อ platysma คืออะไร และอยู่ตรงไหนของคอ

ตำแหน่งและหน้าที่: แผ่นกล้ามเนื้อบางจากหน้าอกส่วนบนถึงขากรรไกร

platysma เป็นกล้ามเนื้อแผ่นบางมาก วางตัวอยู่ใต้ผิวหนังและไขมันใต้ผิวเพียงชั้นเดียว เริ่มจากบริเวณหน้าอกส่วนบนและไหปลาร้า ขึ้นมาคลุมด้านหน้าและด้านข้างของคอ แล้วไปเกาะที่ขอบขากรรไกรล่างค่ะ

• ความหนา: บางเหมือนแผ่นผ้า ไม่ได้เป็นมัดหนาแบบกล้ามเนื้อแขนหรือขา
• หน้าที่: ช่วยในการแสดงสีหน้า เช่น ดึงมุมปากลง และช่วยการเคลื่อนไหวของขากรรไกร
• รูปร่าง: มี 2 แผ่น ซ้ายและขวา ซึ่งมาบรรจบหรือแยกจากกันตรงแนวกลางคอ

จุดสุดท้ายนี้สำคัญที่สุดค่ะ เพราะเมื่ออายุมากขึ้น ขอบด้านในของ platysma ทั้งสองข้างมักหย่อนและแยกห่างจากกัน จนกลายเป็นแถบกล้ามเนื้อคอที่มองเห็นจากภายนอก

ทำไมคอไม่มี SMAS แต่มี platysma ทำหน้าที่แทน

SMAS (ชั้นพังผืดและกล้ามเนื้อที่ช่วยพยุงใบหน้า) เป็นโครงสร้างของใบหน้า เมื่อไล่ลงมาต่ำกว่าแนวขากรรไกร ชั้นนี้จะต่อเนื่องกลายเป็น platysma ดังนั้นในคอจึงไม่มีชั้นที่เรียกว่า SMAS แยกออกมา แต่ platysma รับหน้าที่พยุงโครงสร้างแทนค่ะ

ข้อควรระวังเรื่องศัพท์: คำว่า “ดึงคอแบบ SMAS” จึงไม่ถูกต้องตามหลักกายวิภาค สิ่งที่ศัลยแพทย์จัดการในคอคือ platysma ส่วนการดึง SMAS เป็นเรื่องของการดึงหน้า ซึ่งทำต่อเนื่องกันได้เพราะสองชั้นนี้เชื่อมกันอยู่

สรุปง่ายๆ กล้ามเนื้อ platysma คือ “ตัวพยุง” ของคอ ถ้าแผ่นนี้ยังตึงและชิดกันดี คอจะเรียบและแนวกรามคม แต่เมื่อแผ่นนี้หย่อนหรือแยกออก ผิวและไขมันที่วางอยู่ด้านบนก็จะหย่อนตามไปด้วยค่ะ

กายวิภาคคอ 3 ชั้น: ทำไมแต่ละชั้นต้องแก้ไม่เหมือนกัน

ในทางกายวิภาค มักแบ่งคอเป็น 3 ชั้น เหมือนเค้กที่ซ้อนกันเป็นชั้นๆ ปัญหาในแต่ละชั้นดูคล้ายกันจากภายนอก คือ “คอไม่เรียบ คอดูหนา” แต่วิธีแก้ต่างกันมากค่ะ

ชั้นตื้น: ผิว ไขมันใต้ผิว

• ผิวหนัง: บางและบอบบางกว่าผิวหน้า
• ไขมันใต้ผิว: ปริมาณและตำแหน่งเปลี่ยนไปตามอายุและน้ำหนัก
• พังผืดบางๆ: เชื่อมผิวกับ platysma ที่อยู่ด้านล่าง

ชั้นนี้แก้ได้ด้วยการดูดไขมันหรือตัดผิวส่วนเกิน ตำราศัลยกรรมยังอธิบายว่าผิวคอมีความสามารถพิเศษในการหดกระชับตัวเองได้ เมื่อแยกผิวออกจาก platysma แล้ว ผิวส่วนที่เหลือจึงมักเข้ารูปได้ดีกว่าที่หลายคนคาดค่ะ

ชั้นกลาง: platysma และไขมันระหว่าง platysma

• platysma: โครงสร้างหัวใจของการผ่าตัดคอ
• ไขมันระหว่าง platysma: ไขมันที่แทรกอยู่ระหว่างแผ่นกล้ามเนื้อซ้ายและขวาตรงกลางคอ
• จุดเกาะของกล้ามเนื้อ: บริเวณที่ยึดกับขากรรไกรและหน้าอก

ถ้าปัญหาหลักอยู่ชั้นนี้ เช่น มีแถบกล้ามเนื้อคอชัด การดูดไขมันหรือดึงผิวอย่างเดียวจะไม่พอ ต้องเย็บจัดแนวกล้ามเนื้อใหม่ค่ะ

ชั้นลึก: ไขมันใต้ platysma กล้ามเนื้อ digastric ต่อมน้ำลายใต้คาง

• ไขมันใต้ platysma: ไขมันชั้นลึกที่ดูดจากภายนอกไม่ถึง
• กล้ามเนื้อ digastric: กล้ามเนื้อสองท้องใต้คาง ถ้าหนาอาจทำให้ใต้คางดูนูน
• ต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกร: เมื่ออายุมากขึ้นอาจหย่อนต่ำลงจนเห็นเป็นก้อนใต้แนวกราม
• โครงกระดูก: ขากรรไกรล่างและกระดูกคอ ซึ่งกำหนดมุมคอ-คางพื้นฐาน

ชั้นลึกต้องเข้าไปจัดการผ่านแผลใต้คางโดยตรง และต้องอาศัยการประเมินอย่างละเอียดก่อนผ่าตัดว่ามีปัญหาในชั้นนี้จริงหรือไม่ค่ะ

แถบกล้ามเนื้อคอเกิดจากอะไร: กลไกความเสื่อมของคอ

ความเสื่อมของคอไม่ได้เกิดจากสาเหตุเดียว แต่เป็นการเปลี่ยนแปลงหลายชั้นที่เกิดพร้อมกัน ในหัวข้อนี้จะอธิบายเฉพาะกลไกทางกายวิภาคค่ะ

platysma หย่อนและแยกห่างกลางคอ

เมื่อเวลาผ่านไป ความตึงของ platysma ลดลง ขอบด้านในของแผ่นซ้ายและขวาแยกห่างกันมากขึ้น ขอบที่หย่อนนี้เองที่ห้อยลงเป็นแถบแนวตั้งหรือเป็นเส้นเหมือนเชือกเวลาเกร็งคอ

ตามตำราศัลยกรรมตกแต่ง ตำแหน่งที่ platysma หย่อนมากที่สุดมักเป็นขอบด้านใน และถ้ามีแถบ platysma อยู่แล้วแต่ไม่ได้แก้ระหว่างผ่าตัด แถบมักกลับมาไม่นานหลังผ่าตัดค่ะ นี่คือเหตุผลที่การดึงผิวอย่างเดียวให้ผลไม่ทนในคนที่มีแถบชัด

รูปแบบการไขว้ของ platysma ใต้คาง (decussation)

ในบางคน platysma ซ้ายและขวาไม่ได้แยกกันตลอดแนว แต่ไขว้ทับกันบริเวณใต้คาง (เรียกว่า decussation) รูปแบบนี้ส่งผลต่อวิธีผ่าตัด เพราะถ้าต้องเอาไขมันใต้ platysma ออก ศัลยแพทย์อาจต้องตัดแถบกล้ามเนื้อแคบๆ ตรงแนวกลางออกก่อน เพื่อเปิดทางเข้าไปถึงชั้นลึกค่ะ

ผิว ไขมัน และมุมคอ-คางที่เปลี่ยนไป

• ไขมันย้ายตำแหน่ง: ด้านบนลดลง ด้านล่างเพิ่มขึ้น ทำให้แนวกรามไม่คม
• คอลลาเจนลดลง: ข้อมูลทางการแพทย์ระบุว่าการสร้างคอลลาเจนลดลงราว 1% ต่อปี
• อีลาสตินเสื่อม: ผิวคืนตัวได้น้อยลง
• มุมคอ-คางกว้างขึ้น: ในวัยหนุ่มสาวมุมนี้อยู่ราว 105-120 องศา และเสียความคมชัดไปตามอายุ
• ต่อมน้ำลายหย่อน: ต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกรเลื่อนต่ำลง

ตามข้อมูลทางการแพทย์ ในวัยหนุ่มสาว มุมคอ-คาง หรือมุมระหว่างใต้คางกับลำคอ อยู่ที่ราว 105-120 องศา เมื่ออายุมากขึ้น มุมนี้จะค่อยๆ กว้างขึ้น แนวกรามกับลำคอจึงดูกลืนกัน ไม่คมชัดเหมือนเดิมค่ะ

หลักการผ่าตัดคอตามชั้น และเทคนิค platysmaplasty

แนวคิด Neck Recontouring: ไม่ใช่แค่ดึงขึ้น

ศัลยแพทย์หลายท่านมองว่าคำว่า “ปรับรูปทรงคอ” (Neck Recontouring) ตรงกว่าคำว่า “ดึง” เพราะเป้าหมายคือการแก้แต่ละชั้นให้ตรงจุด ไม่ใช่ดึงทุกอย่างขึ้นไปพร้อมกันค่ะ

ชั้น	สิ่งที่แก้
ชั้นตื้น	แยกผิว ตัดผิวส่วนเกิน ดูดไขมัน
ชั้นกลาง	จัดแนว platysma ใหม่ เอาไขมันระหว่าง platysma ออก เย็บกล้ามเนื้อ
ชั้นลึก	เอาไขมันใต้ platysma ออก ปรับต่อมน้ำลาย (เฉพาะกรณีจำเป็น) ปรับมุมคอ-คาง

platysmaplasty แนวกลาง ด้านข้าง และแบบผสม

platysmaplasty คือการผ่าตัดจัดแนวกล้ามเนื้อ platysma ใหม่ ซึ่งเป็นเทคนิคหัวใจของการผ่าตัดคอ แบ่งได้ 3 แนวทางค่ะ

• แนวกลาง: ดึงขอบในของกล้ามเนื้อที่แยกกันมาชิดกันตรงกลางคอ เก็บขอบให้เรียบแล้วเย็บ
• ด้านข้าง: จัดการส่วนเกินในแนวนอน แล้วยึดกล้ามเนื้อไว้กับพังผืดของกล้ามเนื้อด้านข้างคอ ตำราบางเล่มอธิบายแนวทางคล้ายกันว่าเป็นการแขวน platysma ไปทางหลังหูเหมือนเปลญวน (sling)
• แบบผสม: ทำทั้งแนวกลางและด้านข้างร่วมกัน เลือกตามสภาพของแต่ละคน

ตำแหน่งแผล: ใต้คาง หลังหู หรือทั้งสองจุด

• แผลใต้คาง: อยู่ใต้รอยพับใต้คางเล็กน้อย เปิดทางลงไปได้ถึงระดับกระดูกอ่อนไทรอยด์ (ลูกกระเดือก) เพื่อเย็บ platysma แนวกลางและเอาไขมันออก
• แผลหลังหู: อยู่ในแนวไรผมหลังหู ใช้ยกผิวด้านข้างคอและตัดผิวส่วนเกิน
• ทั้งสองจุด: แก้ด้านหน้าและด้านข้างพร้อมกัน เหมาะกับคนที่มีปัญหาหลายชั้น

corset platysmaplasty: เย็บกล้ามเนื้อคอเหมือนรัดคอร์เซ็ต

corset platysmaplasty เป็นเทคนิคที่ศัลยแพทย์ Feldman ตีพิมพ์ไว้ในวารสารศัลยกรรมตกแต่ง เมื่อปี 1990 โดยออกแบบมาเพื่อแก้ปัญหาที่เทคนิคเดิมมักเจอ ได้แก่ แถบกล้ามเนื้อคอที่ยังเหลือหรือกลับมาใหม่ ต่อมน้ำลายใต้ขากรรไกรที่นูนให้เห็น และผิวคอที่เป็นคลื่นไม่เรียบค่ะ

หลักการ: เย็บต่อเนื่องตามแนวกลางคอแล้วย้อนขึ้นคาง

ก่อนเย็บ ศัลยแพทย์จะเอาไขมันและพังผืดที่อยู่ระหว่าง platysma ซ้ายและขวาออกก่อน จากนั้นนำขอบในของกล้ามเนื้อทั้งสองข้างมาเย็บติดกันด้วยไหมเส้นเดียวแบบต่อเนื่อง

ตามตำราศัลยกรรมตกแต่ง การเย็บแบบ corset จะไล่ลงไปเกือบตลอดความสูงของคอ จนถึงราว 2-3 นิ้วมือเหนือรอยบุ๋มเหนือกระดูกอก แล้วจึงย้อนทิศขึ้นมาที่คางค่ะ ผลที่ได้คือแนวรอยเย็บที่เรียบ แบน และซ้อนกัน 2-3 ชั้น คล้ายการรัดเชือกคอร์เซ็ตทีละช่วง ทำให้เกิด “เอว” ของคอ หรือแนวคอที่คอดเข้ารูปอย่างเป็นธรรมชาติ

ต่างจากการเย็บพับ (plication) ธรรมดาอย่างไร

การเย็บพับแบบทั่วไปมักเย็บดึงกล้ามเนื้อเข้าหากันเฉพาะบางจุดใต้คาง ส่วนที่อยู่ต่ำลงไปยังมีขอบกล้ามเนื้อหลวมๆ เหลืออยู่ ซึ่งเป็นจุดที่แถบกล้ามเนื้อคอกลับมาได้

corset platysmaplasty ต่างตรงที่เย็บต่อเนื่องเกือบทั้งแนวคอ และค่อยๆ เพิ่มความตึงจากด้านหนึ่งไปอีกด้านหนึ่ง ในบางกรณีถ้ากล้ามเนื้อเหลือมาก แพทย์อาจเย็บซ้อนทับกันแบบ “vest over pants” (ทับกันเหมือนเสื้อกั๊กทับกางเกง) แทนการเย็บขอบชนขอบค่ะ

ข้อดีทางกายวิภาค: ไม่เหลือขอบกล้ามเนื้ออิสระ ลดการกลับมาของแถบ

• ไม่มีขอบกล้ามเนื้อหลวมเหลือ: กล้ามเนื้อสองแผ่นรวมเป็นแผ่นเดียว จึงไม่เหลือขอบให้ห้อยเป็นแถบใหม่
• ผลแบบเปลญวน (hammock): แนวเย็บตรงกลางช่วยพยุงเนื้อเยื่อชั้นลึก เช่น ไขมันใต้ platysma และต่อมน้ำลาย ไม่ให้หย่อนลงมา
• ความตึงพอดี: เย็บโดยไม่ดึงจนตึงเกินไป รูปคอจึงดูนุ่มนวล ไม่แข็งหรือเหมือนถูกรั้ง
• โครงสร้างแข็งแรง: แนวเย็บหลายชั้นช่วยพยุงรูปทรงคอได้นานขึ้น

วางแผนเฉพาะบุคคล การพักฟื้น และข้อควรระวังโดยสรุป

ประเมินแถบ static vs dynamic ระยะแยก และไขมันแต่ละชั้น

ก่อนเลือกเทคนิค แพทย์จะประเมินทีละชั้นค่ะ

• แถบ platysma: เป็นแถบที่เห็นตลอดเวลา (static) หรือเห็นเฉพาะตอนเกร็ง (dynamic) ระยะแยกกลางคอกว้างแค่ไหน และกล้ามเนื้อหนาบางเพียงใด
• ไขมัน: อยู่ใต้ผิว อยู่ระหว่าง platysma หรืออยู่ใต้ platysma
• ผิว: ความยืดหยุ่น ปริมาณผิวส่วนเกิน และลักษณะริ้วรอย

mini / full / ทำร่วมกับดึงหน้า เลือกอย่างไร

แนวทางของโรงพยาบาลศัลยกรรมมาอินโดยทั่วไปมีดังนี้ค่ะ

• Mini neck lift: อาการไม่มาก มักเป็นช่วงอายุ 40 ต้นๆ ถึงกลางๆ
• Full neck lift: สัญญาณความเสื่อมชัดเจน มักเป็นอายุ 50 ขึ้นไป
• ทำร่วมกับดึงหน้า: เมื่อใบหน้าและคอหย่อนไปพร้อมกัน

รายละเอียดของแต่ละโปรแกรมดูได้ที่ การผ่าตัดยกกระชับคอที่โรงพยาบาลศัลยกรรมมาอิน ค่ะ

พักฟื้นและผลข้างเคียง (สรุปสั้น)

หลังผ่าตัดจะมีอาการบวม ช้ำ และรู้สึกตึงคอในช่วงแรก ซึ่งค่อยๆ ดีขึ้นเป็นลำดับ ช่วงเวลาที่กลับไปใช้ชีวิตปกติได้ต่างกันตามขอบเขตการผ่าตัด ดูรายละเอียดทีละช่วงได้ที่ ไทม์ไลน์การพักฟื้นหลังผ่าตัดคอ ค่ะ

เช่นเดียวกับการผ่าตัดทุกชนิด การผ่าตัดคออาจมีผลข้างเคียง เช่น เลือดคั่ง ผิวไม่เรียบ หรือความรู้สึกบริเวณผิวเปลี่ยนไปชั่วคราว ควรรู้จัก ผลข้างเคียงและสัญญาณที่ควรพบแพทย์ ก่อนตัดสินใจค่ะ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับกล้ามเนื้อ platysma

ปรึกษาการประเมินกายวิภาคคอกับโรงพยาบาลศัลยกรรมมาอิน

การผ่าตัดคอที่ดีเริ่มจากการรู้ว่าต้องแก้ชั้นไหน บางคนต้องการแค่ดูดไขมัน บางคนต้องแก้ platysma และบางคนต้องทำร่วมกับดึงหน้า การประเมินกายวิภาคอย่างละเอียดจึงเป็นก้าวแรกที่สำคัญที่สุดค่ะ

สรุปแล้ว กล้ามเนื้อ platysma คือจุดชี้ขาดว่าการผ่าตัดคอจะได้ผลอยู่ได้นานหรือไม่ เพราะถ้าแก้แค่ผิวแต่ไม่แก้กล้ามเนื้อที่หย่อน แถบคอก็มีโอกาสกลับมาได้ค่ะ

ทักแชทเข้ามาปรึกษาฟรีผ่าน LINE: @339fwnst หรือโทรหาล่ามภาษาไทยโดยตรงที่ +82-10-6864-1175 ส่งรูปคอด้านหน้าและด้านข้างมาก่อน แพทย์จะช่วยประเมินเบื้องต้นว่าควรแก้ชั้นไหน พร้อมแจ้งราคาเฉพาะบุคคลค่ะ

เขียนและตรวจทานโดย นพ. อี ซองอุค (ศัลยแพทย์ตกแต่งผู้เชี่ยวชาญ) — โรงพยาบาลศัลยกรรมมาอิน เกาหลี